Wat is volatiliteit?

Wat betekent volatiliteit precies?

Volatiliteit is de omvang van de koersbewegingen van een belegging, los van de richting waarin die beweegt. Een aandeel dat op één dag 5% stijgt en de volgende dag 4% daalt, is volatiel; een aandeel dat wekenlang rond hetzelfde niveau blijft hangen, heeft een lage volatiliteit. Belangrijk om te onthouden: volatiliteit zegt hoe hard iets beweegt, niet of het uiteindelijk stijgt of daalt.

Je merkt volatiliteit vooral op korte termijn. Op een enkele dag of week kan de koers stevig heen en weer schieten door nieuws, cijfers of stemming op de markt. Over jaren gemeten "middelen" die dagelijkse schommelingen vaak grotendeels uit, waardoor de onderliggende trend zichtbaar wordt. Dat verschil in tijdshorizon is de kern van waarom volatiliteit voor de ene belegger een groot probleem is en voor de andere nauwelijks.

Een handige manier om het te zien: volatiliteit is de prijs die je betaalt voor de kans op hoger rendement. Beleggingscategorieën die op lange termijn meer kunnen opleveren, bewegen onderweg heftiger. Wie die schommelingen niet kan of wil verdragen, kiest doorgaans voor rustigere, maar ook lager renderende beleggingen.

Hoe wordt volatiliteit gemeten?

Volatiliteit wordt meestal gemeten met de standaarddeviatie van de rendementen, aangevuld met marktbrede indicatoren zoals de VIX-index. De standaarddeviatie geeft aan hoe sterk de rendementen rond hun gemiddelde schommelen: hoe groter dat getal, hoe verder de koers gemiddeld van zijn eigen gemiddelde afwijkt en hoe volatieler de belegging.

Een vereenvoudigd voorbeeld: stel dat een aandeel over vier jaar rendementen van +20%, -10%, +25% en -5% neerzet, en een obligatiefonds +4%, +2%, +5% en +3%. Beide kunnen een vergelijkbaar gemiddelde hebben, maar de rendementen van het aandeel liggen veel verder uit elkaar. Die grotere spreiding is precies wat de standaarddeviatie meet, en daarom noemen we het aandeel volatieler dan het obligatiefonds. Je hoeft die berekening zelf niet uit te voeren; brokers en fondshuizen vermelden vaak een volatiliteits- of risicocijfer bij een belegging.

Voor de markt als geheel kijkt men naar de VIX-index. De VIX meet de verwachte volatiliteit van Amerikaanse aandelen (de S&P 500) over de komende dertig dagen, afgeleid uit optieprijzen. Omdat de VIX oploopt wanneer beleggers onrust en grote schommelingen verwachten, wordt hij vaak de "angstindex" genoemd. Een lage VIX wijst op relatieve rust; een hoge VIX op veel onzekerheid, bijvoorbeeld tijdens een bear market of een crisis. De VIX is dus geen voorspelling van de richting, maar een thermometer van de nervositeit op de markt.

Volatiliteit berekenen in vier stappen

Wil je snappen wat er achter dat cijfer zit, dan helpt het om te weten dat volatiliteit berekenen in de kern neerkomt op het bepalen van de standaarddeviatie van de rendementen. Je hoeft dat als belegger nooit met de hand te doen, maar de logica erachter is eenvoudig te volgen:

1. Bepaal het rendement per periode. Bereken voor elke dag, maand of jaar hoeveel de koers is gestegen of gedaald, bijvoorbeeld +20%, -10%, +25% en -5%.
2. Neem het gemiddelde rendement. Tel de rendementen op en deel door het aantal periodes. In dit voorbeeld is het gemiddelde (20 - 10 + 25 - 5) / 4 = 7,5%.
3. Meet de afwijking per periode. Kijk hoe ver elk rendement van dat gemiddelde afligt: +20% wijkt +12,5 punten af, -10% wijkt -17,5 punten af, enzovoort. Hoe groter die afwijkingen, hoe beweeglijker de koers.
4. Middel de afwijkingen tot één cijfer. De standaarddeviatie combineert al die afwijkingen tot één getal. Een hoge uitkomst betekent hoge volatiliteit, een lage uitkomst betekent een rustig koersverloop.

Voor het obligatiefonds uit het vorige voorbeeld (+4%, +2%, +5%, +3%) liggen de rendementen dicht bij elkaar, dus is de standaarddeviatie klein en de volatiliteit laag. Bij het aandeel liggen ze ver uiteen, dus is de standaarddeviatie groot en de volatiliteit hoog. Zo zie je meteen waarom volatiliteit berekenen vooral draait om spreiding: niet de hoogte van het gemiddelde telt, maar hoe grillig de rendementen eromheen bewegen.

Is volatiliteit hetzelfde als risico?

Volatiliteit en risico liggen dicht bij elkaar, maar zijn niet identiek. Volatiliteit meet hoe sterk een koers beweegt; risico is breder en gaat over de kans dat je je doel niet haalt of (blijvend) geld verliest. Hoge volatiliteit betekent meer onzekerheid op korte termijn, maar niet automatisch dat je op lange termijn slechter af bent.

Het nuanceverschil is belangrijk. Voor een belegger met een lange horizon zijn tussentijdse schommelingen vooral ongemak: als je niet hoeft te verkopen, hoef je een tijdelijke daling ook niet te "realiseren". Voor een belegger die het geld binnen een jaar nodig heeft, kan diezelfde volatiliteit wél in echt verlies omslaan, omdat je gedwongen kunt zijn te verkopen op een dieptepunt. Zo bezien is volatiliteit pas een probleem in combinatie met een korte of onzekere horizon.

Andere risico's vangt volatiliteit niet. Een belegging kan een lage volatiliteit hebben en tóch riskant zijn, bijvoorbeeld door slechte verhandelbaarheid (liquiditeit), een hefboom die verliezen uitvergroot, of het risico dat een bedrijf failliet gaat. Volatiliteit is daarom een nuttige, maar onvolledige maatstaf. Kijk altijd ook naar de aard van de belegging zelf en naar je eigen risicoprofiel.

Hoge versus lage volatiliteit per beleggingscategorie

De volatiliteit verschilt sterk per beleggingscategorie: spaargeld en obligaties zijn relatief rustig, aandelen bewegen forser en crypto is doorgaans het meest volatiel. Onderstaande tabel geeft een indicatie van de relatieve beweeglijkheid en het bijbehorende profiel. Het gaat om richtinggevende principes, niet om exacte cijfers, want de volatiliteit van elke categorie wisselt door de tijd.

De algemene lijn is dat meer verwacht rendement samengaat met meer volatiliteit. Een brede aandelen-ETF spreidt over honderden bedrijven en is daardoor doorgaans minder volatiel dan een individueel aandeel, waar het lot van één onderneming zwaar doorweegt. Crypto valt buiten die vergelijking: koersen kunnen op één dag tientallen procenten bewegen, wat een heel andere risicoklasse maakt dan aandelen of obligaties.

Hoe ga je om met volatiliteit?

Je gaat het best met volatiliteit om door je horizon, spreiding en inleg zó te kiezen dat schommelingen je plan niet in de weg zitten, in plaats van te proberen ze te vermijden. Volatiliteit hoort bij beleggen; het doel is niet ze uit te schakelen, maar te zorgen dat je ze kunt uitzitten.

• Kies de juiste horizon. Beleg alleen geld dat je een aantal jaren kunt missen. Met een lange horizon krijgen tijdelijke dalingen de tijd om te herstellen, en hoef je niet te verkopen op een slecht moment. Zie lange termijn beleggen.
• Spreid je beleggingen. Door te spreiden over veel bedrijven, sectoren en regio's dempen de bewegingen van afzonderlijke posities elkaar. Een brede portefeuille is doorgaans minder volatiel dan de som van de losse delen.
• Beleg gespreid in de tijd met DCA. Met dollar cost averaging leg je periodiek een vast bedrag in. Je koopt dan automatisch meer bij lage koersen en minder bij hoge, waardoor je instapmoment minder bepalend wordt en je niet in de verleiding komt om de markt te timen.
• Beheers je emoties. Volatiliteit voelt heftiger dan ze op papier is. Een goed doordacht plan en kennis van je eigen beleggerspsychologie helpen je om niet in paniek te verkopen tijdens een daling.

Merk je dat de schommelingen je nachtrust kosten, dan is dat een teken dat je risicoprofiel niet past bij je portefeuille. De oplossing is dan niet de markt te timen, maar het aandeel volatiele beleggingen te verlagen ten gunste van rustigere categorieën die passen bij wat je aankunt.